Home | Main Menu | Castle Index | Historical Essays | Related Essays | What's New | Links

Owain Lawgoch

... yr arwr olaf?

(Dymuna Cestyll Cymru ddiolch i Sian Beidas am gyfieithu'r dudalen hon i'r Gymraeg)

Jeff Thomas 1996

Roedd Llywelyn Fawr yn dad i ddau fab uchelgeisiol, a oedd ill dau i fod ynghlwm brwydro dynastig y 13eg ganrif rhwng Cymru a Lloegr. Roedd Gruffydd ap Llywelyn, yr hynaf, yn fab naturiol i'w dad, tra bod Dafydd yn fab i Siwan, gwraig Llywelyn, a oedd yn ferch naturiol i'r Brenin John. Mae'n debyg fod y ddau fab yn benderfynol o olynu eu tad a mynd ymlaen brwydr eu gwlad yn erbyn eu darpar goncwerwyr Normanaidd.

Pan fu farw Llywelyn ym 1240, yn groes i ddeddf a thraddodiad Cymru, fe drosglwyddwyd Gwynedd i'w fab cyfreithlon Dafydd, yn hytrach na chael ei rhannu'n gyfartal rhwng Dafydd a'i frawd Gruffydd. Tybir i Llywelyn gredu fod yr arfer o ddosrannu etifeddiant yn fygythiad i barhad Gwynedd, ac fe gymerodd gamau anghyffredin i sicrhau cydnabod Dafydd fel ei unig etifedd. O ganlyniad i hyn, treuliodd Gruffydd lawer o'i fywyd yn garcharor i'w dad, ac yna i'w frawd ac yn hwyrach i frenin Lloegr, hyd ei farwolaeth trasig wrth geisio dianc o Dwr Llundain ym 1244 (ar y dde).

Er gwaethaf gofalon Llywelyn, roedd teyrnasiad Dafydd yn druenus o fyr a bu farw yn ddietifedd ym 1246. Yn fuan roedd y rhan fwyaf o Gymru yn l dan reolaeth brenin Lloegr a'i farwniaid. Er gwaethaf yr anhawster aruthrol hwn, ymhen llai na deng mlynedd, roedd Llywelyn, mab Gruffydd, a adnabyddir fel Llywelyn ein Llyw Olaf, wedi llwyddo i adennill brenhinlin Gwynedd, yn ennill cydnabyddiaeth ddigynsail fel 'Tywysog Cymru' cyn ei gwymp a'i farwolaeth trasig ym 1282. Gyda'i farwolaeth ef, a marwolaeth ei frawd hyn, Owain, yr un flwyddyn, a'i frawd iau, Dafydd, y flwyddyn ganlynol, darfu rheolaeth Ty Gwynedd dros y rhan fwyaf o ogledd Cymru wedi bron i 500 mlynedd. Roedd llinach dywysogaidd Gwynedd wedi dod i ben, wedi ei dileu am byth gan y brenin didostur Edward I. Tybed?

Ychydig a wyddys am frawd ieuengaf Llywelyn, Rhodri ap Gruffydd. Mae'n debyg na chwaraeodd unrhyw ran ym mrwydrau dynastig y 13eg ganrif a threuliodd y rhan fwyaf o'i fywyd mewn heddwch a dinodedd cymharol y tu allan i Gymru, yn marw, yn l y sn, yn ei blasty Seisnig tua 1315. Ac eto, un o'i ddisgynyddion ef oedd i hawlio teitl 'Tywysog Cymru' i Wynedd am y tro olaf. Y person hwnnw oedd wyr Rhodri, Owain Lawgoch.

Yn cael ei adnabod fel Owain Lawgoch, ac fel Yvain de Galles yn Ffrainc, ganwyd a magwyd Owain ap Thomas ap Rhodri, fel ei dad, yn Lloegr a chanddo ddim cysylltiadau uniongyrchol Chymru. Yn wr ifanc cafodd ei hyfforddi'n filwr yn Ffrainc ac enillodd enwogrwydd fel arweinydd lliwgar criw o hurfilwyr, y recriwtiwyd llawer ohonynt yng Nhymru. Arweiniodd ymgyrchoedd milwrol llwyddiannus yn Sbaen a Ffrainc, ble yr enillodd fri aruthrol.

Wedi'i amddifadu o'i diroedd yn Lloegr ym 1369, datganodd hawl ar etifeddiaeth Gwynedd drwy linach Llywelyn Fawr a'i gysylltiad teuluol Llywelyn ein Llyw Olaf. Mae'n debyg i frenin Ffrainc, Charles V, weld rhyw werth mewn cefnogi hawliadau Owain, ar y wyneb o leiaf, gan gytuno yn y lle cyntaf i ariannu llynges yr oedd Owain yn paratoi i'w lansio ar gyfer ymgyrch yng Nghymru ym 1372. Fodd bynnag, ar y funud olaf galwyd yr arweinydd gwrthryfelgar yn l, arwydd clir, efallai, fod Owain yn fwy o wystl gwleidyddol nag o fygythiad i reolaeth Seisnig yng Nghymru.

Er nad oedd y Ffrancwyr efallai'n gwbl o ddifrif ynglyn chefnogi Owain roedd bygythiad tybiedig y darpar olynydd hwn i Dy Gwynedd yn ddigon real. Yng Nhymru roedd crybwyll ei enw yn calonogi llawer a goleddai syniadau am wrthryfel yn erbyn eu tra-arglwyddi Seisnig, tra yn Llundain ystyriai'r goron y bygythiad yn ddigon real i warantu cymryd camau rhwystrol yn ei erbyn.

Bum mlynedd ar l ei ymosodiad aflwyddiannus cyntaf roedd Owain unwaith eto'n cynllunio i godi byddin ar gyfer ymgyrch yng Nhymru. Ond y tro hwn, anfonwyd John Lamb, Albanwr yn nhl y Saeson, i ddienyddio'r arweinydd gwrthryfelgar. Fe ymdreiddiodd hurfilwyr Owain a'i lofruddio yn ystod gwarchae Mortagne-sur-Mer (Ffrainc) ym 1378 (wedi'i bortreadu mewn llawysgrif ganoloesol ar y dde). Ac felly darfu gyrfa liwgar disgynnydd uniongyrchol olaf Llywelyn Fawr i hawlio teyrnas hynafol Gwynedd.

Mae arwyddocad Owain Lawgoch yn destun trafod i haneswyr a chreda'r rhan fwyaf nad oedd yn wir fygythiad i reolaeth Seisnig yng Nghymru. Yn l rhai nid oedd yn ddim ond gwrthryfelwr mentrus a welodd gyfle, drwy hawlio etifeddiaeth ei daid, i hyrwyddo'i fuddiannau ei hun. Serch hynny, tra bu byw, fe gynigiodd lygedyn o obaith i boblogaeth Cymru a oedd yn dioddef gorthrwm creulon yn ystod y broses o gymhathu Seisnig. Efallai mai ei brif etifeddiaeth oedd iddo geisio codi baner gwrthryfel o gwbl, flynyddoedd wedi i lawer gymryd yn ganiataol nad oedd y fath wrthryfel bellach yn bosibl yng Nghymru. Yn hynny o beth fe gadwodd fflam gwrthsafiad Cymreig ynghynn drwy gydol blynyddoedd caled y 14eg ganrif, yn trosglwyddo'r ffagl, genhedlaeth yn ddiweddarach, i'r dyn sydd, efallai, yr enwocaf o blith gwladgarwyr Cymreig, Owain Glyndwr.

 

Yn l i'r mynegai cestyll
Yn l i fwydlen y brif dudalen

Home | Main Menu | Castle Index | Historical Essays | Related Essays | What's New | Links

Copyright 2009 by Jeffrey L. Thomas